Тэма 13. ЭТАПЫ СТВАРЭННЯ ВЫКАЗВАННЯ
У працэсе маўленчай дзейнасці, спараджэння маўлення структурнай адзінкай прынята лічыць выказванне. Гэта асноўная адзінка маўленчых зносін.
Выказванне суадносіцца са сказам, нярэдка гэтыя кампаненты маўленчага працэсу супадаюць. Але ў большасці выпадкаў выказванне шырэйшае, большае па аб’ёме, яно непасрэдна звязана са зносінамі. Яно прадугледжвае ўспрыманне іншымі асобамі, іх рэакцыю і зваротную сувязь (адказ словам ці ўчынкам).
Ступень сітуатыўнасці павышаецца прысутнасцю суразмоўцы або сувяззю з чытачом, які бачыць, ведае сітуацыю выказвання. У сітуацыйным выказванні шырока выкарыстоўваюцца дэйктычныя сродкі – указанні на ўдзельнікаў зносін, на часавую або прасторавую лакалізацыю фактаў, якія паведамляюцца, і характарыстык.
Асабліва вялікая роля інтанацыі ў выказванні; яго інтанацыйны малюнак часам бывае непаўторны, яго немагчыма перадаць словамі, інтанацыі варыятыўныя, могуць змяніць сэнс выказвання на супрацьлеглы (пафас або іронія, ветлівасць або манернасць, гнеў або ласка, цеплыня або халоднасць).
Выказванне варыятыўнае ў тым сэнсе, што адна і тая ж сітуацыя можа быць апісана рознымі па структуры і па аб’ёме выказваннямі. Але выказванні выяўляюць і ўласцівасці знака: падобныя сітуацыі рознымі аўтарамі апісваюцца ў форме падобных выказванняў, прычым падабенства – у аб’ёме, структуры і нават у выбары слоў.
У XX ст. узнікла новая галіна лінгвістычнай навукі – тэорыя маўленчых актаў (Дж. Осцін, Дж. Р. Серль, Н. А. Бязменава, Н. Д. Аруцюнава). Адзінкі гэтай тэорыі блізкія да паняцця “выказванне”. Маўленчы акт – гэта таксама адзінка маўленчага працэсу і адзінка спараджэння тэксту.
Маўленчым актам варта лічыць мэтанакіраванае маўленчае дзеянне – адзінку нарматыўных у пэўным моўным калектыве, у пэўнайсацыяльнай групе маўленчых паводзін, разгледжаную у пэўнай сітуацыі. У параўнанні з выказваннем у маўленчай акце узмацняецца працэсуальны, дзейнасны аспект.
У маўленчым акце выразна выдзяляюцца дакамунікатыўны этап, на якім вылучаюцца сітуацыйны і матывацыйны фактары; моўная інтэнцыя – маўленчы намер; унутраная, разумовая падрыхтоўка выказвання; камунікатыўны этап, які мае дзве прыступкі: матэрыялізацыя падрыхтаванага выказвання (пераход з разумовага на акустычны або графічны коды) і ўспрыманне выказвання шляхам кодавага пераходу зноў на разумовы код ўнутранага маўлення.
Наступны этап – посткамунікатыўны. Ён можа набыць вербальную форму: адказ суразмоўцы, новы акт прамовы, новае выказванне. Але посткамунікатыўны этап можа быць рэалізаваны і невербальным спосабам – тым ці іншым дзеяннем або адсутнасцю яго.
Маўленчы акт заўсёды суаднесены з асобай таго, хто гаворыць; можна сказаць, што ён у вядомай меры раскрывае, рэалізуе асобу моўцы.
Маўленчы акт – дзеянне, якое адбываецца паміж людзьмі: ўдзельнікамі дыялогу, суб’ектамі перапіскі і да т. п., але далёка не заўсёды ўдзельнікі маўленчага акта знаходзяцца побач, бачаць адзін аднаго; вельмі часта ініцыятар маўлення нават не ведае сваіх слухачоў або чытачоў, ствараючы іх у сваім уяўленні. Гэта патрэба ў адрасаце не заўсёды ўсведамляецца і прызнаецца моўцам, асабліва калі дыялог вядзецца ў пісьмовай форме.
Функцыі слухача або чытача:
а) падахвочвальная: яго прысутнасць ці нават адсутнасць, але існаванне, патэнцыйная магчымасць стаць слухачом або чытачом падахвочваюць моўцу да выказвання;
б) вобраз, сапраўдны або уяўны, у значнай ступені вызначае і змест, і форму выказвання: кампазіцыю, стыль, выбар слоў, у вусным варыянце – гучнасць, інтанацыі і інш.;
в) успрымаючы і разумеючы выказванне, слухач (слухачы) тыражуе яго: у выніку ўспрымання выказвання (тэкст) працягвае існаваць у свядомасці і памяці іншага чалавека (іншых людзей);
г) ад слухача залежыць працяг дыялогу, зваротная сувязь.
У структуры маўленчага акта ў можна вылучыць тры кампаненты:
1) параджэнне выказванні, яго адпраўленне моўцам;
2) успрыманне прамовы, яе разуменне слухачом;
3) зваротная сувязь, дзеянне і яго вынік.
Такое тлумачэнне маўленчага акта можа быць названа камунікатыўным, паколькі выкарыстаны аналіз магчымых абставінаў.
Выказванне разглядаецца не толькі з моўных пазіцый, а як бы ў плыні жыцця, метадам дыскурсіўнага аналізу. У натуральных умовах маўленне і выказванне заўсёды ўспрымаюцца не самі па сабе, а ў магчымых умовах іх успрымання, разглядаюцца як успрынятыя непасрэдна або патэнцыйна. Нават калі тэксты (прадукт маўлення) выконваюць функцыю захавання інфармацыі, нейкія з іх могуць быць незапатрабаванымі, не ўспрынятымі нікім і ніколі.
Першая прыступка структуры параджэння выказвання – гэта сітуацыя, якая складваецца ў жыцці; з пазіцый тэорыі маўлення гэта маўленчая сітуацыя, паколькі яна стымулюе выказванне або маўленчы намер. Можна сказаць, сітуацыя спараджае матывы маўленчага выказвання.
Натуральна, што тэорыю маўлення не могуць не цікавіць асноўныя прыкметы і ўласцівасці сітуацый, якія не могуць вырашыцца без маўлення. Гэта сітуацыі, у якіх:
а) задзейнічаны хаця б адзін чалавек;
б) мяркуецца нейкае дзеянне, рух, развіццё;
в) утрымліваюцца элементарныя магчымасці маўленчых зносін.
Жыццё стварае незлічонае мноства сітуацый, натуральных і штучных, прыкладам апошніх могуць служыць некаторыя сітуацыі тэатральнага дзеяння, навучальнага працэсу, этыкету і афіцыйнага цырыманіялу.
Прыкладамі такіх сітуацый могуць быць сустрэча старых сяброў; лекцыя ва ўніверсітэце; дзелавая сустрэча ў офісе дырэктара банка; дыялогі за партай; сувязь “Зямля – касмічны карабель”; заказ авіябілета па тэлефоне; сямейная сварка; праца паэта ў момант натхнення; рэферыраванне замежнага часопіса; інтэрв’ю і мн. інш.
Найбольшую цікавасць да сітуацый маўлення праяўляе тэорыя дыскурсу, у межах якой распрацавана тыпалогія сітуацый. Жыццёвы кантэкст маўленчых выказванняў мадэлюецца ў форме фрэймаў – тыпавых сітуацый або сцэнарыяў, якія дазваляюць даць развіццё дзеяння. Фрэймы і сцэнарыі выкарыстоўваюцца не толькі ў прыкладной лінгвістыцы (паралінгвістыцы), але і ў прыкладных сферах псіхалогіі, кінематаграфіі, у прагматыцы маўлення, у навучальных сітуацыях. Сітуацыя і яе ўдзел у спараджэнні выказванні не толькі тлумачыць яго матывы, але і аказвае ўплыў на яго моўную структуру.
Да аналізу маўленчага акта прымяняецца дзейнасны падыход, бо сітуацыя спараджае матывы учынкаў чалавека ці некалькіх чалавек, якія знаходзяцца пад уздзеяннем гэтай сітуацыі. Так, сітуацыя ўрока патрабуе падрыхтоўкі неабходных навучальных прылад, выканання чарцяжоў і малюнкаў, пісьмовых тэкставых практыкаванняў, шэрага вусна-маўленчых актаў – разгорнутых адказаў па матэрыяле ўрока, удзелу ў агульнай гутарцы (палілогу), чытання падручніка ўслых або самому сабе і інш.
Кожнае свядомае дзеянне чалавека абумоўлена матывамі, і маўленчае дзеянне падпарадкоўваецца гэтаму агульнаму закону.
Матывы бываюць асобасныя або грамадскія паводле іх крыніцы, але ўсведамляюцца яны ў індывідуальнай свядомасці, такім чынам, народжаныя імі намеры і іх рэалізацыя заўсёды індывідуальныя.
Ступені развіцця маўленчага выказвання як учынку:
а) невыразнае, аморфнае ўнутранае падахвочванне індывіда, якое выяўляецца ў дыскамфорце, невытлумачальнай турбоце, трывожнасці;
б) падахвочванні паступова набываюць пэўнасць, аформленасць ва ўяўленні: гэта яшчэ не рашэнне, але першыя крокі да яго;
в) гэты стан праходзіць праз шэраг сумненняў, ваганняў, якія часам даюць розныя напрамкі думкі; узнікае барацьба матываў; узровень усвядомленасці матываў паступова ўзрастае і, здавалася б, становіцца дастатковым для прыняцця рашэння, але, заўважыўшы, што яно можа апынуцца адмоўным, суб’ект адмаўляецца ад свайго намеру: яго маўленчае дзеянне можа не адбыцца;
г) усведамленне патрэбы, фарміраванне матываў працягваецца: развіццё матываў перарастае ў пастаноўку мэты; рашэнне прынята, маўленчае дзеянне адбудзецца.
Увесь працэс гэтага пераходу ад жыццёвай сітуацыі да мэты дзеяння, ўчынку называюць матывацыяй.
Гэта ступень максімальна набліжае таго, хто гаворыць, да слоўнага, моўнага выражэння задумы. Суб’екту трэба будзе выбраць шэраг зыходных пазіцый на ўзроўні ўнутранай падрыхтоўкі да прамовы. Выбар, натуральна, павінен быць абгрунтаваным як з пункту гледжання зместу будучага выказвання, так і ў залежнасці ад сітуацыі, у якой выказванне будзе ўспрынята перцыпіентам, у залежнасці ад магчымасцей і намераў моўцы.
Да ліку фактараў, якія вызначаюць маўленчую інтэнцыю, А. А. Лявонцьеў адносіць:
а) матывацыю;
б) аферэнтацыю (прыток інфармацыйных імпульсаў);
б) імавернасны вопыт, прагназаванне вынікаў выказвання;
г) задачу маўленчага дзеяння.
Ён асабліва вылучае фактары, якія абслугоўваюць рэалізацыю маўленчай інтэнцыі:
а) выбар мовы;
б) ступень валодання мовай;
б) функцыянальна-стылістычны фактар;
г) сацыялінгвістычны фактар;
д) афектыўны фактар;
е) паралінгвістычны фактар;
ж) індывідуальныя адрозненні ў маўленчым вопыце;
і) маўленчую сітуацыю [23, с. 78].
Акрамя названага, на гэтай ступені фарміруецца змест маўлення, вызначаюцца памеры выказвання, яго план, кампазіцыя, падбіраюцца факты, аргументы, персанажы, геаграфічныя аб'екты і інш. Рэальны змест выказвання павінны быць упарадкаваны і падрыхтаваны да выражэння ў моўным кодзе.
Арыентацыя ў абставінах вынікае з сітуацыі, якая спараджае выказванне, і з прагназавання вынікаў выказвання, і з суб’ектыўных фактараў. Яна не тоесная сітуацыі, але на яе аснове моўца стварае “мадэль мінулага – сучаснасці” [31, с. 34].
Мадэляванне будучыні на аснове імавернаснага вопыту заўсёды будуецца на аналогіях з мінулым – уласным, непасрэдным і апасродкаваным: апошні чэрпаецца з кніг, сродкаў масавай інфармацыі, апавяданняў іншых людзей. У большасці выпадкаў верагоднасць правільнага прагназавання нявызначаная. Моўца можа прадбачыць толькі прыблізны пералік вынікаў свайго будучага выказвання. Так, аўтар артыкула не ведае, ці будзе артыкул прыняты да друку, колькі ў яго будзе чытачоў, як падзеляцца меркаванні і ацэнкі і да т. п. Толькі па прыметах мінулых падобных сітуацый ажыццяўляецца прагноз.
Задача маўленчага выказвання кіруе моўцам на працягу ўсіх крокаў, якія аб’ядноўваюцца паняццем “інтэнцыя”. Яна вызначае вядучы матыў, накіравана на рэальную абстаноўку.
Выбар адрасата – задача, абавязковая толькі ў некаторых сітуацыях, калі суб’ект маўлення аказваецца ў незнаёмай абстаноўцы. Іншыя задачы: перадаць каму-небудзь інфармацыю; высветліць меркаванне суразмоўцы па той ці іншай справе; падзяліцца з сябрам сваёй радасцю, добрым настроем або сваёй трывогай; пазнаёміцца; напісаць важнае дзелавое пісьмо; выказаць сваю душу ў лірычным вершы.
Разумовы план выказвання. У сутнасці, ужо на прыступцы матывацыі моўца мае план у самым агульным выглядзе. Ён ужо ведае, пра што будзе казаць, і паступова ўсё больш поўна ўяўляе сабе, як будзе разгортвацца змест выказвання. Але на пэўнай ступені падрыхтоўкі план набывае некаторую выразнасць, а ў варыянце пісьмовай падрыхтоўкі да выказвання – нават запісваецца па пунктах.
Выбар мовы. А. А. Ляонцьеў гэтае рашэнне ставіць на першае месца. Ён лічыць, што для рэалізацыі выказвання няважна, якую мову абярэ суб’ект: беларускую, рускую, іспанскую... Аднак нельга забываць наступныя абставіны: па-першае, адрасат таксама павінен свабодна валодаць гэтай мовай; па-другое, трэба, каб абраная мова магла адэкватна перадаваць паняцці этнічнага, гістарычнага, культурнага характару ў змесце меркаванай прамовы.
Фактар валодання мовай, выбар жанру і стылю маўлення. Ён залежыць і ад сітуацыі зносін, і ад накіраванасці на адрасата, і ад эмацыйных установак камунікантаў. Выбіраючы адрасата выказвання, моўца выбірае стылёвы ключ, кіруючыся камунікатыўнай мэтазгоднасцю ў гэтай сітуацыі: гаворка можа быць афіцыйная або сяброўская, бытавая, інтымная. Яна можа быць мінорная і мажорная, гутаркова-бытавая або літаратурна-мастацкая, навуковая або афарбаваная жаргоннымі словамі і зваротамі маўлення.
Сацыялінгвістычны фактар уключае ў сябе і выбар мовы, і выбар стылю, і ўстаноўку на адрасата, і сам факт зносін, паколькі зносіны – гэта сацыяльны акт.
Семантыка-граматычнае структураванне – гэта прыступка моўнага афармлення выказвання або кампанентаў, асобных сказаў. Яна ўключае дакамунікатыўны этап: камунікатыўны – гэта кодавы пераход на вуснае або графічнае маўленне і ўспрыманне прамовы адрасатам. У семантыка-граматычным структураванні вылучаюцца тры аспекты: выбар слова, парадак слоў у сказе, граматычнае маркіраванне.
Выбар слова. У доўгачасовай памяці чалавека ўтрымліваюцца дзясяткі тысяч слоў і іх значэнняў. У працэсе спараджэння маўленчага выказвання хуткасць выбару патрэбнага слова вельмі вялікая: за долю секунды трэба не проста вылучыць слова з памяці, але менавіта выбраць яго з ліку іншых, прычым абранае слова павінна быць дакладным для выражэння думкі, задумы.
Парадак слоў у сказе. Выказванне толькі ў рэдкіх выпадках структуруецца цалкам, у поўным аб’ёме задумы, таму што аб’ём аператыўнай памяці абмежаваны: выказванне ў мысленнай падрыхтоўцы разгортваецца на аснове задумы-праграмы. Парадак слоў можа быць усталяваны адразу толькі ў межах аднаго сказа, які не перавышае памеры папераджальнага сінтэзу.
Найбольш поўна і лагічна тлумачыць і вызначае парадак слоў у сказе дапамагае тэорыя яго актуальнага члянення (А. Вейль, В. Матэзіус, Г. Паўль). Сказ у кантэксце змяшчае зыходную частку паведамлення – тэму, або дадзенае, і тое, што паведамляецца пра яе, – рэму (новае). Паслядоўнасць членаў можа быць рознай, адпаведна мяняюцца тэма і рэма. Прыклад: Вавёрка на верхавіне хвоі. Вавёрка – тэма, на верхавіне хвоі – рэма, таму што пра вавёрку нешта паведамляецца. У прыкладзе На верхавіне хвоі – вавёрка вавёрка становіцца рэмай, пра яе паведамляецца, дзе яна, а на верхавіне хвоі – тэмай. Як бачым, змяненне парадку слоў змяняе сэнс сказа на процілеглы. Увесь працэс структуравання сказа падпарадкоўваецца інавацыйнай тэндэнцыі – руху да новай інфармацыі (інавацыя – ‘тэндэнцыя да новага’ (лац.).
Метад актуальнага члянення сказа дапамагае зразумець спосаб яго ўключэння ў прадметны кантэкст, на аснове якога чляненне ўзнікае (В. Матэзіус). Таму актуальнае чляненне асабліва цікавіць даследчыка механізмаў маўлення.
Граматычнае маркіраванне. Можа скласціся меркаванне, што выбар слоў, іх размяшчэнне і маркіраванне падзеленыя ў часе. На самай справе яны непадзельныя, сумешчаныя. Таму і маркіраванне, г. зн. увядзенне ў фарміруемае маўленне канчаткаў для скланяльных або спрагальных слоў, здзяйсняецца ў адзіным працэсе сінтэзу. Сродкамі маркіравання служаць таксама прыназоўнікі, некаторыя часціцы (бы, -такі). Гэты працэс удакладняе граматычныя значэнні выбраных, ужывальных слоў і умацоўвае граматычныя (сінтаксічныя) сувязі паміж імі.
Даследаванне гэтых працэсаў ажыццяўляецца праз маўленчыя памылкі.
Памылкі ў выбары слоў, паводле даследаванняў многіх вучоных, сустракаюцца найбольш часта, што сведчыць пра цяжкасць працэсу выбару, пра складанасць механізму. Асноўныя тыпы слоўнікавых, лексічных памылак:
а) недакладнасць выбару, слова неадэкватна перадае сэнс;
б) неапраўданы паўтор аднаго і таго ж слова;
в) парушэнне спалучальнасці, валентнасці слова;
г) ужыванне слова, якое не адпавядае стылю маўлення (слова з суфіксам суб’ектыўнай ацэнкі ў навуковым тэксце);
д) дыялектныя словы ў літаратурным кантэксце;
е) змешванне жанраў літаратуры;
ж) няўдалая словатворчасць (стварэнне ўласных, аказіянальных слоў, якія не адпавядаюць словаўтваральным мадэлям) і інш.
Наступным этапам маўленчага акта з’яўляецца пераход да знешняга маўлення (акустычнага і графічнага).
У чалавека як суб’екта маўлення ёсць гукавы код (фанемны і графічны), створаны людзьмі свядома, які мае мноства варыянтаў.
Даследаванні кодавых пераходаў з унутранага маўлення на знешняе (гукавое або літарнае), а таксама зваротны працэс пры слуханні і чытанні абапіраюцца не на гук, які мае мноства варыянтаў, а на фанему, універсальную і вольную ад такіх напластаванняў, як індывідуальныя асаблівасці галасу таго, хто гаворыць або слухае і да т. п.
Графічныя знакі (літары) павінны адпавядаць фанемам, а не гукам. Фанема – гэта не адзіны сродак кодавага пераходу ў маўленчым акце, ёй належыць галоўная роля. Перадачу сэнсу таксама забяспечваюць:
а) складаўтварэнне, бо вымаўленчых адзінкай служыць склад;
б) акцэнтаванне, г. зн. націск на адным з складоў слова (з улікам энклітык і праклітык);
в) паўзы паміж словамі, спалучэннямі слоў, сказамі, кампанентамі тэксту;
г) сэнсавыя інтанацыі;
д) лагічны, фразавы націскі;
е) эмацыйныя, ацэначныя інтанацыі;
ж) канататыўныя сродкі;
і) рытма-меладычныя сродкі, тэмбр голасу, тэмп, гучнасць;
к) міміка, позы, жэсты і інш.; у пісьмовай мове – знакі прыпынку, шрыфты, падкрэсленні і інш.
Усё пералічанае – таксама коды нароўні з гукавым і літарным. Гэтыя дадатковыя коды як знакавыя сістэмы часам адыгрываюць вельмі важную ролю. Чаму гульня артыста так уражвае? Таму што разам з мовай ён дасканала валодае прасодыяй, інтанацыямі, жэстамі, мімікай, пантамімікай, голасам.
Артысты прайшлі спецыяльную сістэму пастаноўкі голасу, дамагаючыся выразнасці, незвычайнай чысціні гучання. К. С. Станіслаўскі вучыў акцёраў накіроўваць свой голас, як бы пасылаць яго адрасату. Нямала значыць і слых таго, хто гаворыць: ён павінен умець чуць не толькі іншых, але і самога сябе, строга і крытычна ставіцца да свайго голасу.
Слых таго, хто гаворыць, – гэта сродак самакантролю, які дазваляе ў патрэбных выпадках, пры нейкіх памылках, недахопах на хаду выпраўляць іх.
Пераход на графічны код – літарны. Як вядома, першапачаткова ў многіх народаў было ідэаграфічнае пісьмо: кожны знак або кодавая адзінка (піктаграма, іерогліф) адпавядалі сітуацыі, спалучэнню слоў ці слову.
Але такое пісьмо не заўсёды магло з дастатковай дакладнасцю перадаць сэнс, скажала значэнне дэнатата і было неашчадным. Яно не магло перадаць, растлумачыць марфемны склад слоў і тым больш формы скланення, спражэння, мадэлі словаўтварэння.
Большая частка народаў свету перайшла на гукавое (дакладней, фанемнае) пісьмо, якое аказалася больш эканомным: з дапамогай
26–40 літар плюс некалькіх надрадковых або падрадковых знакаў стала магчымым фіксаваць сотні тысяч моўных адзінак, маўленчых канструкцый, істотна скарацілася магчымасць недакладнай перадачы думкі. Сістэму знакаў складальнікі імкнуліся прыстасаваць да асаблівасцей мовы сваіх народаў, да гукаў маўлення канкрэтнай мовы. Менавіта гукавое, фанемнае пісьмо патрабуе дадатковай прыступкі ў механізме кодавага пераходу – прыступкі фанемнай: ідэаграфічнае пісьмо у гэтым не мае патрэбы – гэта яго плюс.
Пісьмо як кодавы пераход з разумовага кода ўнутранага маўлення на графічны код працякае ў дзясяткі, сотні разоў павольней, чым пераход на акустычны код: гэта дае магчымасць значнага павелічэння аб’ёму папераджальнага сінтэзу, што спрыяе больш дакладнаму выбару слоў, пабудове сказаў, рэдагаванню тэксту. Пераход на пісьмовы код ускладнены вельмі грувасткай сістэмай арфаграфічных і графічных правіл – іх сотні.
Кодавымі пераходамі завяршаецца выказванне, яго рэалізацыя: яно прагучала, яно напісана.
Але маўленчы акт нельга лічыць цалкам завершаным, калі выказванне не ўспрынята адрасатам [25, с. 80–84].